کاربرد کمپرسور در صنایع نفت، گاز، پتروشیمی و پالایشگاهی


از سکوهای فراساحلی نفت و گاز تا واحدهای فرآوری، خطوط لوله سراسری و پالایشگاههای معظم ایران، کمپرسورها در انواع و سایزهای مختلف برای سرویسدهی و جابجایی سیالات فرآیندی کاربرد دارند. در صنعت نفت این ماشینآلات برای برداشت گاز طبیعی از چاهها، تزریق گاز به مخازن و افزایش برداشت و انتقال از طریق خطوط لوله به کار گرفته میشود و در پالایشگاهها کمپرسورها فرآیندهای تصفیه و تبدیل نفت خام به فرآوردههای باارزشی همچون بنزین و گازوئیل را بر پایهی فرآیندهایی چون هیدروکراکینگ، هیدروتریتینگ و واحدهای بازیافت گازهای هیدروکربنی یاری میرسانند.
صنعت پتروشیمی که در ایران سهم بزرگی از آن بر دوش هولدینگ معظم خلیج فارس نهاده شده است نیز شاخهی پاییندست و پیشرفتهی صنعت نفت و گاز محسوب میشود. در پتروشیمی مواد اولیهی گازی همچون اتان، متان و پروپان به وسیلهی کمپرسورهای گاز متراکم شده و به راکتورها تزریق میشوند تا محصولاتی مانند پلیمرهای پرکاربرد، کودهای شیمیایی و مواد شیمیایی اساسی تولید شود. کودهای شیمیایی این روزها و توام با بحران ناشی از تهاجم ایالات متحده از جمله کلیدواژگان محبوب خبری شده و اهمیت این محصول پتروشیمی دوچندان حس میشود.
انتخاب کمپرسور مناسب صنایع بر چه اساسی انجام میشود؟
صنایع نفت، گاز، پتروشیمی و پالایشگاهها از پیچیدهترین و موثرترین زیرساختهای صنعتی در سطح جهان و ستون فقرات اقتصاد ایران هستند. تجهیزات مختلفی در این صنایع ترکیب شده و کار را پیش میبرند، از جملهی آنها تجهیزات کمپرسور است. کمپرسور در این مجموعه صنایع وظایف انتقال، فشردهسازی، تضمین نیروی بادی برای مراحل مختلف تولید، فرآوری و توزیع را بر عهده داشته و در بسیاری از امور پشتیبانی به طور مستقیم وارد میشود.
علاوه بر مثالهایی که در بالا آمد و اتکای اصلی آن بر کمپرسورهای گاز و فرآیندی عظیم بود، هوای فشرده نیز محصول تولیدی کمپرسور هواست. هوای فشرده تولیدی کمپرسورهای هوا برای راهاندازی و مدیریت شیرهای کنترلی و ابزارآلات پنوماتیک یا بادی استفاده شده و به طور مستقیم نیز در عملیات خشک کردن و انتقال مواد جامد در واحدهای تولیدی پتروشیمیایی نقش دارد. هوای فشردهی مذکور بر دو شکل هوای فرآیندی یا هوای ابزار دقیق استفاده میشود.
هوای فشرده برای چه استفاده میشود؟
زمانی که به مثال های بالا فکر میکنید، شاید با خود فکر کنید چگونه هوای فشرده در این موقعیت ها استفاده میشود؟ در صنعت، هوای فشرده به دو روش استفاده میشود: به عنوان انرژی و به عنوان بخشی از فرآیند. به این دو روش استفاده به ترتیب هوای انرژی (Energy Air) و هوای فعال (Active Air) گفته میشود.
“هوای انرژی” به عنوان ذخیره کننده و جابجا کنندهی انرژی برای انجام کارهای مکانیکی، استفاده میشود. اگر به صورت دقیق تر بخواهیم آن را بیان کنیم، در ابزار تولید نیروی پنوماتیک، مرغکهای ماشین تراشی که با هوا کار میکنند، تمیز کردن قطعات با فشار هوا و انتقال و خنک کردن قطعات در طول تولید، از انرژی هوا استفاده میشود.
در دیگر سو، “هوای فعال” به عنوان یک بخش فعال و جزئی از فرایندی خاص و یکپارچه محسوب میشود. در این مورد، چون هوا با محصول در تماس است، کیفیت آن حائز اهمیت خواهد بود. کیفیت هوای خشک و تمیز، یا به اختصار کیفیت CDA، با استفاده از کمپرسورهای بدون روغن یا استفاده از یکی از ابزارهای متعددی که برای بالا بردن کیفیت هوا وجود دارد، قابل دستیابی است.
نوع کمپرسور مورد استفاده در صنایع بالادستی و پاییندستی
از جمله مهمترین تصمیمات مهندسی و مسئولان خرید برای طراحی، راهاندازی و نگهداری صنایع نفت و گاز انتخاب نوع و مدل کمپرسور است. عوامل مختلفی بر این تصمیمگیری تاثیرگذارند، از جملهی عوامل مهندسی میتوان به دبی جریان تولیدی، نسبت فشردهسازی، نوع گاز که خورنده، قابل اشتعال، سمی یا هواست، دمای عملیاتی، الزامات مربوط به پیوستگی فرآیند اشاره داشت که بر انتخاب نوع کمپرسور از جمله کمپرسور سانتریفیوژ، کمپرسور محوری، کمپرسور پیستونی و کمپرسور اسکرو تاثیر میگذارد. همچنین الزامات غیرمهندسی منجمله برند محصول، عمق بازار داخلی، دسترسی به قطعات یدکی، دسترسی به کارشناسی و سرویسدهی معتبر نیز از جمله عوامل موثر در خرید کمپرسور است. به طور عمومی مکانیسم ساخت کمپرسورها آنها را بر اساس پارامترهای گاز و هوای خروجی بر طیفی می گستراند:
کمپرسور پیستونی فشار بسیار بالاتر و دبی پایینتری ارائه میدهد. کمپرسور اسکرو فشار و دبی متعادلی دارد. کمپرسورهای دینامیکی مشتمل بر توربوکمپرسور، کمپرسور سانتریفیوژ و کمپرسور محوری نیز فشار کاری پایین و دبی بینهایت زیادی دارند. نحوهی عمل و مکانیسم تراکم در این کمپرسورها هم متفاوت است و کمپرسورهای پیستونی و اسکرو با کاهش حجم فشار را ارتقا میدهد، در حالی که کمپرسورهای دینامیکی به گاز سرعت داده و سپس در قطعهای به نام دیفیوزر انرژی جنبشی را به انرژی پتانسیل فشار تبدیل میسازد.
کمپرسورهای مناسب نگهداری و سرویس خط لوله

توپکها یا پیگها وسایلی هستند که درون خط لوله قرار گرفته و در طول آن با استفاده از فشار سیّال به حرکت در می آیند، به این عملیات توپکرانی یا پیگرانی می گویند. توپکرانی یکی از مراحل عملیاتی در نگهداری و حفاظت از خطوط لوله است.
عملیات پیگینگ یا توپکرانی جایگزینی کاملا به صرفه است که پیش از مواجهه با خرابیهای هزینهزا انجام میشود. تمیزکاری، آزمایش، آبگیری، خشک کردن، بازرسی و پوششدهی متمرکز همگی از جمله مزایای این عملیات است.
کمپرسورهای اسکروی مورد بررسی همگی دیزل و از برند اطلس کوپکو هستند. در مقایسه با کمپرسور پیستونی و اسکرول، کمپرسور اسکرو دیزل توان ارائه فشارهای مورد نیاز صنعت در محدوده متوسط تا فشار قوی را داراست و این فشار را با دبی هوادهی هوای فشرده مناسب عرضه میکند. در صورت دسترسی به برق در پالایشگاه، پتروشیمی و یا بر روی سکوی نفتی استفاده از نسخههای برقی همین کمپرسورها توصیه می شود. کمپرسورهای زیر غالبا در دو نوع شاسی متحرک – کمپرسور موبایل – و کمپرسور پکیج آف شور تولید می شوند. همچنین در هنگام تهیه کمپرسور اسکرو می بایست شرایط محیطی و آب و هوایی من جمله دمای هوا و ارتفاع را مدنظر داشت. کمپرسور اسکرو دیزلی دستگاهی است که به موجب تعداد قطعات متحرک کم، امکان نصب بر روی شاسی متحرک و چرخدار را دارد و خراب نمیشود. پس نگاهی به چندین مدل کمپرسور دیزلی مناسب خطوط لوله از معتبرترین برند سازندهی آن، یعنی اطلس کوپکو، داشته باشیم.
کمپرسورهای مورد بررسی تمامی از کمپرسورهای اسکرو دیزلی شرکت اطلس کوپکو و روغنی هستند. این کمپرسورها عبارتند از:
– XAXS 600
– XAHS 675
– XR 1000
– XRH1100
– XRV1200
– XRV1300
کمپرسور XAXS ۶۰۰ اطلس کوپکو در ۱۷ بار فشار عملیاتی، ۱۶/۶ مترمکعب بر دقیقه یا ۲۷۷ لیتر بر ثانیه ظرفیت هوادهی دارد. مشابه تمامی مدلهایی که در این جدول آمده است مجهز به موتور کاترپیلار C7 می باشد که ۶ سیلندر بوده و ۱۸۶ کیلووات توان خروجی آن است.
دور موتور این کمپرسور در توان اسمی آن ۲۰۰۰ دور بر دقیقه است که میتوان اینگونه برداشت کرد که کمپرسور پرسروصدایی است. در جدول نیز می بینیم که ۱۰۰ دسیبل صدا دارد و این سطح نویز در فاصلهی ۷ متری به ۷۶ دسیبل کاهش می یابد؛ این بدین معناست که اگر در فاصلهی ۷ متری این کمپرسور به طور مداوم کار کنید کمی باید نگران باشید (کار مداوم در محیطی با صدای کمتر از ۷۰ دسیبل بیخطر و بیش از ۸۵ دسیبل به شدت خطرآفرین می باشد، ۷۶ دسیبل را می توان معادل صدای موسیقی بلند در یک سالن یا تقریبا اندازهی صدای ۲ جاروبرقی دانست). لیکن باید مدنظر قرار داد که صدای این کمپرسور در اصل ۱۰۰ دسیبل بوده و در هنگام کار در فاصلهی نزدیک استفاده از محافظ گوش ضروری است.
XAHS675 همانطور که نام آن بر می آید کمپرسور دیزلی، روغنی و تک استیج است که ۱۲ بار یا ۱۷۵ psi فشار عملیاتی برای ۶۷۵ cfm دبی هوای فشرده خروجی فراهم می آورد. این کمپرسور همچنین برای فعالیت با صدای کمتر طراحی شده است. با توجه به ۲۲۰۰ دور بر دقیقه سرعت موتور و بهرهگیری از این طراحی Silenced در فاصلهی ۷ متری ۸۵ دسی بل نویز دارد که تقریبا دو برابر XAXS600 هفتاد و شش دسی بلی است.
هر دو برند کاترپیلار و کامینز موتورهای باکیفیت و قابل اتکایی تولید می کنند و انتخاب یکی از این دو به عنوان برند برتر در موتورهای دیزلی سلیقهای خواهد بود؛ سلیقهی ما، کاترپیلار.
این کمپرسورها برای حفر چاه آب و یا دکل نفتی ایدهآل هستند و ظرفیت هوادهی بالای آنها عملیات پیوسته را میسر میسازد، البته کمپرسورهایی چون XRH ۱۱۰۰ و XRV ۱۲۰۰ و XRV ۱۳۰۰ به دلیل فشار عملیاتی بالاتر برای حفاریهای عمیقتر نیز مناسب هستند؛ این از آن روست که در حفاری DTH یا دان د هول (Down the Hole) نیاز به فشار کافی داریم تا در انتهای مسیر و پس از افت فشار، همچنان فشار کافی برای فوت کردن لایههای تراشیده شده وجود داشته باشد.
پنجمین کمپرسور XRV1200 می باشد. این کمپرسور همانطور که از نام آن برمیآید، کمپرسوری اسکرو دیزل، روغن پاششی و دارای دو المنت هواساز است. این کمپرسور همچنین ۱۲۰۰ فوت مکعب بر دقیقه یا ۳۳ مترمکعب بر دقیقه ظرفیت هوادهی هوای فشرده در فشار عملیاتی ۲۲/۷۵ بار دارد. بالاتر در معرفی XR1000 جدولی آمد که مشخصات XRV1200 ساخته شده با موتور کامینز نیز در آن آمده بود. مدلهای مختلف کمپرسورهای اطلس کوپکو، بالاخص کمپرسورهای دیزل موبایل، همواره با موتورهای مختلفی ساخته می شوند. این مدل کمپرسورهای اطلس کوپکو نیز از این قاعده مستثنی نیستند و با موتورهای دیزل کاترپیلار نیز عرضه می شوند.
یک دستگاه از کمپرسور اسکرو XRV ۱۲۰۰ اطلس کوپکو بر روی وبسایت علیبابا قرار دارد:

همانطور که در تصاویر بالا می بینید این فروشنده یک واحد کمپرسور XRV ۱۲۰۰ کمکارکرد ساختهی سال ۲۰۱۴ برای فروش گذاشته است و از تصاویر کمپرسوری سالم به نظر میآید؛ البته قیمت ۵۰ هزار دلار برای این مدل کمپرسور کارکردهی اطلس کوپکو دیزلی قیمتی گران محسوب میشود. قیمت کمپرسور اسکرو به عوامل متعددی بستگی دارد. قیمت کمپرسور نو با کارکرده تفاوت حداقل ۵۰ درصدی دارد، برند، کیفیت، سلامت، و نوع کمپرسور نیز مهم است. قیمت کمپرسور دیزلی از کمپرسور اسکرو برقی مشابه گرانتر است.
ششمین و آخرین کمپرسور دیزلی موبایل اشاره شده در جدول XRV ۱۳۰۰ می باشد که دو استیج هواساز دارد، مشابه سایر کمپرسورهای موبایل اطلس کوپکو روغن پاششی است و مشابه XRV ۱۲۰۰ هوا را تا ۲۳ بار فشرده می سازد. این کمپرسور هوای فشرده شده را با دبی ۱۲۸۴ فوت مکعب بر دقیقه بیرون میدهد که برابر با ۳۶/۳ مترمکعب بر دقیقه یا ۶۰۶ لیتر بر ثانیه خواهد بود.
کمپرسور هوا در پالایشگاه نفت
در ۲۰۰ سال گذشته صنعتگران راههایی را برای تبدیل مواد خام به محصولات کاربردی یافته اند. در پالایشگاهها، کارکنان از این فرآیندها برای تبدیل نفت خام و سایر روغنهای طبیعی به سوخت وسایل نقلیه و افزودن پایداری داروها، لوسیونها و مواد غذایی بهره می برند.
فرآیندهایی که نفت خام استخراجشده از زمین را به سوخت وسایل نقلیه تبدیل میکنند شامل مراحل متعددی هستند که به ماشینآلاتی با توان هوایی بهینه نیازمندند. همچنین فرآیندهای مشابهی بر صنعت تولید روغنهای گیاهی حاکم است. این فرآیندها نیازمند به کارگیری کمپرسورهای هوا، تقریبا در تمامی مراحل، هستند.
در پالایشگاههای نفت خام، کمپرسورهای هوا ماشینآلات پیچیدهای را به کار می اندازند که نفت خام را به گسترهی وسیعی از فرآوردهها تبدیل می کند، از گازوئیل و بنزین گرفته تا قیر و کک نفتی. برخی از بزرگترین پالایشگاههای نفت خام روزانه بیش از ۹۰۰ هزار بشکه نفت تولید می کنند. هر بار که شما باک بنزین خودروی خود را پر می کنید، سوختی که وارد موتور شما می شود محصول یک فرآیند پالایش پرفشار است.
در واحدهای فرآوری گاز طبیعی نیز پالایش صورت میپذیرد. در این واحدها کمپرسور هوا محتوای گاز طبیعی و خام را تصفیه کرده و برای استفاده به عنوان منبع نیرویی مناسب اماکن تجاری، صنعتی و مسکونی فراهم میاورند. کمپرسورهای هوا در واحدهای پالایش نمک و مواد فلزی نیز استفاده دارند. در دومی این کمپرسورهای هوا هوای فشردهای را تولید می کنند که برای پالایش فلزات متعددی چون مس، طلا، نقره و منیزیم کاربرد دارد.
استفادههای متداول کمپرسورهای هوای صنعتی در پالایشگاهها
پالایشگاهها از کمپرسورهای هوا در عملیاتهای مختلف فرآوری بهره می برند. با کمک کمپرسورهای هوای فشار قوی است که تکنسینهای پالایش امکان بهبود کیفیت نفت خام را به دست می آورند. با بهرهگیری از کمپرسورهای فشار معمولی نیز پالایشگاهها روغنها را تصفیه و مناسب استفاده در محصولات سوختی می کنند.
همچنین کمپرسور هوا در پالایشگاه برای جداسازی محتوای گوگرد و بهبود کیفیت بنزین و نفت نیز استفاده می شود. برخی از کلیدیترین فرآیندهای پالایش که از توان هوای فشرده استفاده می کنند عبارتند از:
- هیدروکراکینگ
- هیدروتریتینگ (تصفیه با هیدروژن)
- گوگردزدایی
- گوگردزدایی گاز دودکش (FGD)
- هیدرو دسولفوریزاسیون
- ریفرمینگ کاتالیستی
- کراکینگ کاتالیستی سیال بستر
- تولید کُک
- اصلاح بهتر
- جذب سطحی با تناوب فشار (PSA)
- ریکاوری گاز مشعل
- تولید هیدروژن
اقسام کمپرسور هوای مورد استفاده در پالایشگاهها
کمپرسور هوای پیستونی
کمپرسورهای پیستونی از پرکاربردترین کمپرسورهای مورد استفاده در صنایع نفتی و گازی هستند. در کمپرسور هوای پیستونی هوای محیطی با بهرهگیری از یک شافت به داخل کشیده شده و سپس در داخل سیلندر و به وسیلهی سیلندری فشرده می شود.
کمپرسور هوای سانتریفیوژ
کمپرسورهای سانتریفیوژ نیز در پالایشگاههای نفت و گاز کاربرد دارند و این ماشینآلات فشار مداومی برای عملیات پیوسته تحویل می دهند. کمپرسورهای این دسته توان بالایی ارائه می دهند که برای مصارف عملیاتی نیازمند به هوای فشار قوی مناسب است. کمپرسورهای هوای سانتریفیوژ در دو نوع تک مرحلهای و دو مرحلهای ساخته می شوند.
کمپرسور گاز
پالایشگاهها برای فرآیندهای مختلفی از کمپرسورهای ویژهای که برای صنعت نفت و گاز ساخته شده اند استفاده می کنند. در کمپرسورهای گازی همان عملیاتی که در کمپرسورهای هوا بر روی هوا صورت میپذیرد بر روی گاز انجام شده و فشرده می شود. کمپرسورهای گازی برای مصارف هیدروکراکینگ، تصفیه با هیدروژن، گوگردزدایی بنزین و گازوئیل، ریفرمینگ کاتالیستی و فرآیندهایی دیگر کاربرد دارند.
کمپرسور روتاری اسکرو
برای فرآیندهای هیدروتریتینگ (تصفیه با هیدروژن)، ریفرمینگ کاتالیستی و با بخار کمپرسورهای روتاری اسکرو هوای فشردهی موردنیاز را فرآهم می آورند. در کمپرسورهای روتاری، هوا در میان ۲ اسکرو و یا یک اسکرو و یک محفظه (اسکرول) فشرده می شود. هوای فشرده سپس برای مصارف مختلف صنعتی توزیع می شود. این مصارف می تواند هرکدام از نیازهای محدودهی فشاری ۳ تا ۲۵ بار را در صنایع نفتی و گازی شامل شود.
کاربردهای کمپرسور هوا در صنایع پتروشیمیایی
پمپهای خلأ و کمپرسورهای هوا کاربردهای فراوانی در گسترهی وسیعی از صنایع شیمیایی دارند. صنایع پتروشیمیایی نیز از این قاعده مستثنی نیستند. تکنولوژییهای خشک (بدون روغن یا Oil-free) و روغنی روتاری اسکرو، رینگهای سیال و اجکتورها منجملهی تجهیزات کاربردی در این صنعت هستند. سیستمهای مهندسیشدهای که برای مصرفکنندگان به طور خاص، ایمن و قابل اتکا طراحی میشود، نیازهای آنها به هوای فشرده را برطرف می سازد. در ادامه با برخی از این کاربردهای کمپرسور اسکرو در صنایع پتروشیمی آشنا میشویم:
پردههای هوا: هوای فشرده به عنوان پردهای برای خلق محیطی ایمن و تمیز استفاده می شود.
سیلندرها و شیرهای کنترل (سوپاپ): کمپرسورهای هوا برای راهاندازی پمپها و تجهیزات استفاده دارند، این از آن روست که هوا غیرانفجاری بوده و ایمن و قابل اتکاست.
فشردهسازی گازها: گازها پیش از پمپ شدن به داخل خطوط لوله می بایست فشرده شوند. در بسیاری از مواقع این فشردهسازی برای کاهش حجم مورد نیاز برای ذخیرهسازی نیز کلیدی است.
هندلینگ مواد: سیستمهای پمپاژ سیالات فعال با هوای فشرده در محیطهای پرخطر بدون ریسک انفجار عمل می کنند. این از برتریهای اساسی هوای فشرده نسبت به الکتریسیته است.
تولید نیتروژن: با بهرهگیری از یک غشاء، هوای فشرده برای تولید نیتروژن فیلتر شده و نیتروژن تولیدی در گسترهی وسیعی از کاربردهای شیمیایی استفاده می شود.
سیستمهای انتقال پنوماتیک: امکان انتقال امن و اقتصادی مواد شیمیایی با بهرهگیری از کمپرسورها یا پمپهای خلأ و سیستمهای مرکزی وجود دارد؛ انتقال بدون آلودگی و در نتیجه بدون هدررفت، طراحی سادهی لولهکشی و عدم تغییر شکل مواد انتقالی تضمین شده است.
کمپرسورهای متحرک: کمپرسورهای هوای متحرک دهههاست در صنایع شیمیایی کاربرد دارند، من جمله در ترمینالهای ذخیرهسازی گاز و نفت، جایی که محصولات از طریق کشتیهای منتظر، صادر می شوند. این کمپرسورها منابع منعطف و قابل اطمینان هوا هستند که می توان حرکت داد و در مکانهای جدید و مطمئن به کار گرفت. کمپرسورهای متحرک دیزلی برای فرآیندهای پاکسازی نیز کاربرد دارند و این در مواقعی است که دسترسی به برق امکانپذیر نباشد.
خشک کردن محصول: هوای فشرده با محصول مخلوط می شود تا خشک شدن آن را سرعت بخشد.



